użytkowników online: 2250
Sprawdż, czy cierpisz na niedobór żelaza w organizmie?

Po przeczytaniu tego artykułu zastanów się, czy nie cierpisz na niedobór żelaza? Jeśli masz wątpliwości, poradź się lekarza.

Żelazo zalicza się do metali śladowych pełniących kluczową rolę w wielu procesach biochemicznych w żywym organizmie. Jego całkowita zawartość w ustroju człowieka dorosłego wynosi 4-5 gramów, z czego około 70 % znajduje się w hemoglobinie krwinek czerwonych, a pozostała część magazynowana jest w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Dzienne zapotrzebowanie tego pierwiastka wynosi od 30 do 36 mg.

Średnio pokarm zawiera od 12 do 15 mg żelaza, natomiast rozpad dzienny krwinek czerwonych dostarcza od 12-25 mg żelaza i ilość ta jest ponownie zużywana lub magazynowana, zależnie od potrzeby.

Organizm traci żelazo w ilości od 0,5 do 1,5 mg dobowo ze złuszczającymi się nabłonkiem i naskórkiem, z włosami, a u kobiet z krwawieniami miesięcznymi. Ta utrata żelaza nie podlega mechanizmom kontrolnym. Znaczne ilości żelaza tracone są w okresie ciąży, w której około 1,5 mg/24h przenika do łożyska i tkanek płodu. Stopień wchłaniania żelaza pokarmowego zależny jest od nasycenia ustroju w żelazo.

Stężenie żelaza ulega dużym zmianom fizjologicznym, wykazując rytm dobowy (większe rano, zmniejsza się wieczorem), rytm miesięczny u kobiet (duże, zmniejszenie przed i w czasie miesiączki). Na stężenie Fe w osoczu wpływ mają hormony – zwiększające androgeny, zmniejszające estrogeny. Stężenie to jest większe u mężczyzn, u kobiet zmniejsza się w pierwszych tygodniach ciąży, natomiast zwiększa się przy stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych. Zmniejszenie stężenia Fe osocza obserwuje się w niektórych chorobach przewlekłych oraz w zespole nerczycowym. Nie zmienia się natomiast w ostrych chorobach zakaźnych.

Diagnostycznie ważne parametry gospodarki żelazowej to:

  • stężenie Fe w surowicy,
  • stopień wysycenia transferryny (białka transportującego Fe) żelazem (tzw. TIBC),
  • stężenie transferryny oraz
  • liczba hipochromicznych krwinek czerwonych. 

Zaburzenia gospodarki żelazowe są najczęściej spowodowane:

  • niedostateczną podażą żelaza w pokarmie,
  • upośledzeniem wchłaniania żelaza w jelitach,
  • stratami żelaza w następstwie utraty krwi (obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego, itd.),
  • nadmiernym wchłanianiem żelaza przewodu pokarmowego (hemochromatoza pierwotna), podażąpozajelitową żelaza lub licznych przetoczeń krwi (np. u chorych z przewlekłą mocznicą).

W warunkach prawidłowych i przy normalnym odżywianiu nie dochodzi do tych zaburzeń. Najczęstszym schorzeniem wynikającym z niedoboru żelaza jest niedokrwistość (anemia), w której wskutek zbyt małej ilości żelaza w ustroju doszło do upośledzenia syntezy hemu i powstania erytrocytów mniejszych niż prawidłowe i zawierających mniej hemoglobiny.

Do głównych przyczyn niedoboru żelaza zalicza się:

 1. Utrata krwi

  • przez drogi rodne – obfite miesiączki, krwawienia pomenopauzalne
  • przez przewód pokarmowy (wrzód żołądka lub dwunastnicy, żylaki przełyku, owrzodzenia przełyku wikłające chorobę refleksową, żylaki odbytu, stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, polipy odbytnicy)
  • przez nerki (rzadko)
  • przez drogi oddechowe – rozlane krwawienia pęcherzykowe
  • urazowa
  • wielokrotni dawcy krwi

 2. Zwiększone zapotrzebowanie (przy niedostatecznej podaży lub upośledzonym wchłanianiu).

  • wcześniaki, noworodki, niekarmione mlekiem matki
  • okres dojrzewania
  • okres ciąży i laktacji

3. Upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego

  • stan po gastrektomii
  • enteropatia glutenowa i stan po resekcji jelita
  • zmniejszona kwaśność soku żołądkowego
  • dieta ubogobiałkowa, bogata w fosforany (jaja), szczawiany, fityniany i herbatę (utrudnia wchłanianie)
  • choroba Leśniowskiego i Crohna

 4. Niedobór w diecie

Objawy niedokrwistości można podzielić na dwie główne grupy tzn. ogólne objawy towarzyszące wszystkim niedokrwistością oraz objawy charakterystyczne dla tego typu anemii.

1. Ogólne objawy niedokrwistości:

  • osłabienie i łatwa męczliwość
  • upośledzenie koncentracji i uwagi
  • ból i zawroty głowy
  • tachykardia (w ciężkiej postaci)
  • bladość skóry i błon śluzowych

2. Objawy niedoboru (długotrwałego) żelaza niezwiązane z niedokrwistością:

  • spaczony, wybiórczy apetyt (np. na glinę, krochmal, kredę), niekiedy wyprzedza niedokrwistość
  • ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, suchość w ustach (rzadko)
  • suchość skóry, bolesne pęknięcia kącików ust
  • paznokcie blade, kruche, z podłużnym prążkowaniem i rowkami
  • włosy cienkie, łamliwe, o rozdwojonych końcach, łatwo wypadające.

Żelazo zalicza się do metali śladowych pełniących kluczową rolę w wielu procesach biochemicznych w żywym organizmie. Jego całkowita zawartość w ustroju człowieka dorosłego wynosi 4-5 gramów, z czego około 70 % znajduje się w hemoglobinie krwinek czerwonych, a pozostała część magazynowana jest w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Dzienne zapotrzebowanie tego pierwiastka wynosi od 30 do 36 mg.

Średnio pokarm zawiera od 12 do 15 mg żelaza, natomiast rozpad dzienny krwinek czerwonych dostarcza od 12-25 mg żelaza i ilość ta jest ponownie zużywana lub magazynowana, zależnie od potrzeby.

Organizm traci żelazo w ilości od 0,5 do 1,5 mg dobowo ze złuszczającymi się nabłonkiem i naskórkiem, z włosami, a u kobiet z krwawieniami miesięcznymi. Ta utrata żelaza nie podlega mechanizmom kontrolnym. Znaczne ilości żelaza tracone są w okresie ciąży, w której około 1,5 mg/24h przenika do łożyska i tkanek płodu. Stopień wchłaniania żelaza pokarmowego zależny jest od nasycenia ustroju w żelazo.

Stężenie żelaza ulega dużym zmianom fizjologicznym, wykazując rytm dobowy (większe rano, zmniejsza się wieczorem), rytm miesięczny u kobiet (duże, zmniejszenie przed i w czasie miesiączki). Na stężenie Fe w osoczu wpływ mają hormony – zwiększające androgeny, zmniejszające estrogeny. Stężenie to jest większe u mężczyzn, u kobiet zmniejsza się w pierwszych tygodniach ciąży, natomiast zwiększa się przy stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych. Zmniejszenie stężenia Fe osocza obserwuje się w niektórych chorobach przewlekłych oraz w zespole nerczycowym. Nie zmienia się natomiast w ostrych chorobach zakaźnych.

Diagnostycznie ważne parametry gospodarki żelazowej to:

  • stężenie Fe w surowicy,
  • stopień wysycenia transferryny (białka transportującego Fe) żelazem (tzw. TIBC),
  • stężenie transferryny oraz
  • liczba hipochromicznych krwinek czerwonych. 

Zaburzenia gospodarki żelazowe są najczęściej spowodowane:

  • niedostateczną podażą żelaza w pokarmie,
  • upośledzeniem wchłaniania żelaza w jelitach,
  • stratami żelaza w następstwie utraty krwi (obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego, itd.),
  • nadmiernym wchłanianiem żelaza przewodu pokarmowego (hemochromatoza pierwotna), podażąpozajelitową żelaza lub licznych przetoczeń krwi (np. u chorych z przewlekłą mocznicą).

W warunkach prawidłowych i przy normalnym odżywianiu nie dochodzi do tych zaburzeń. Najczęstszym schorzeniem wynikającym z niedoboru żelaza jest niedokrwistość (anemia), w której wskutek zbyt małej ilości żelaza w ustroju doszło do upośledzenia syntezy hemu i powstania erytrocytów mniejszych niż prawidłowe i zawierających mniej hemoglobiny.

Do głównych przyczyn niedoboru żelaza zalicza się:

 1. Utrata krwi

  • przez drogi rodne – obfite miesiączki, krwawienia pomenopauzalne
  • przez przewód pokarmowy (wrzód żołądka lub dwunastnicy, żylaki przełyku, owrzodzenia przełyku wikłające chorobę refleksową, żylaki odbytu, stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, polipy odbytnicy)
  • przez nerki (rzadko)
  • przez drogi oddechowe – rozlane krwawienia pęcherzykowe
  • urazowa
  • wielokrotni dawcy krwi

 2. Zwiększone zapotrzebowanie (przy niedostatecznej podaży lub upośledzonym wchłanianiu).

  • wcześniaki, noworodki, niekarmione mlekiem matki
  • okres dojrzewania
  • okres ciąży i laktacji

3. Upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego

  • stan po gastrektomii
  • enteropatia glutenowa i stan po resekcji jelita
  • zmniejszona kwaśność soku żołądkowego
  • dieta ubogobiałkowa, bogata w fosforany (jaja), szczawiany, fityniany i herbatę (utrudnia wchłanianie)
  • choroba Leśniowskiego i Crohna

 4. Niedobór w diecie

Objawy niedokrwistości można podzielić na dwie główne grupy tzn. ogólne objawy towarzyszące wszystkim niedokrwistością oraz objawy charakterystyczne dla tego typu anemii.

1. Ogólne objawy niedokrwistości:

  • osłabienie i łatwa męczliwość
  • upośledzenie koncentracji i uwagi
  • ból i zawroty głowy
  • tachykardia (w ciężkiej postaci)
  • bladość skóry i błon śluzowych

2. Objawy niedoboru (długotrwałego) żelaza niezwiązane z niedokrwistością:

  • spaczony, wybiórczy apetyt (np. na glinę, krochmal, kredę), niekiedy wyprzedza niedokrwistość
  • ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, suchość w ustach (rzadko)
  • suchość skóry, bolesne pęknięcia kącików ust
  • paznokcie blade, kruche, z podłużnym prążkowaniem i rowkami
  • włosy cienkie, łamliwe, o rozdwojonych końcach, łatwo wypadające.

Wielu jednak chorych nie ma uchwytnych objawów niedoboru żelaza. Dokładne rozpoznanie anemii obejmuje wykrycie niedoboru żelaza na podstawie parametrów gospodarki żelazowej oraz ustalenie jego przyczyny.

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza obejmuje usunięcie przyczyny i uzupełnienie niedoboru żelaza w ustroju. Celem jest osiągniecie prawidłowego stężenia hemoglobiny i ferrytyny we krwi za pomocą preparatów żelaza.

W przypadkach lekkiej anemii można próbować niwelować niedobory żelaza poprzez dietę opartą na żywności bogatej w dobrze przyswajalne żelazo. Zawarte jest ono w białku zwierzęcym (wołowina, wątroba, nerki, żółtko jaj) warzywach (soja, fasola) oraz produktach zbożowych i suszonych owocach. W przypadku gdy sama modyfikacja diety nie wystarcza lub wielkość niedokrwistości jest zbyt duża, należy wprowadzić doustne preparaty żelaza. Nie powinny być przyjmowane razem z posiłkami, gdyż fosforany, fityniany (np. kasza, orzechy, groch) i związki taniny (herbata, kakao) zawarte w pokarmach zmniejszają wchłanianie żelaza. Zaleca się jednak zażywanie preparatów żelaza łącznie z kwasem askorbinowym zakwaszającym nieco środowisko, w którym to lepiej wchłania się żelazo. Zalecana dawka dobowa u dorosłych wynosi 150 – 200 mg żelaza elementarnego. Już po siedmiu dniach skutecznego leczenia wzrasta liczba retikulocytów a po około trzech tygodniach - stężenie hemoglobiny. Leczenie należy jednak kontynuować jeszcze przez 4 – 6 miesięcy po uzyskaniu normalizacji stężenia hemoglobiny, w celu uzupełnienia ustrojowych zasobów żelaza. Należy o tym wiedzieć i pamiętać, że podczas przyjmowania doustnych preparatów żelaza zabarwienie stolca zmienia się na bardzo ciemnobrunatne lub nawet czarne.

W przypadku nietolerancji preparatów doustnych lub dużej utraty żelaza wskutek krwawienia z przewodu pokarmowego przekraczającej możliwość wchłaniania, konieczności szybkiego zgromadzenia zapasów żelaza w ustroju, lub też u chorych z zespołem upośledzonego wchłaniania można również wprowadzić pozajelitowe preparaty żelaza, które podaje się najczęściej dożylnie, rzadko domięśniowo.

Do rzadko występujących działań niepożądanych żelaza przyjmowanego doustnie można zaliczyć: bóle brzucha, nudności i biegunkę. Do działań niepożądanych żelaza podawanego pozajelitowo zaliczyć należy: ból i obrzęk w miejscu wkłucia, ból stawów, głowy, metaliczny smak w ustach, uczucie gorąca lub gorączka, nudności, zasłabnięcie lub wstrząs anafilaktyczny. Szczególnym przypadkiem niedokrwistości z niedoboru żelaza u kobiet jest anemia w czasie ciąży i karmienia piersią. W ciąży kobiety tracą żelazo w związku z rozwojem dziecka w ilości równoważnej utracie 1200 – 1500 ml krwi. Nieleczona niedokrwistość ogranicza wzrost wewnątrzmaciczny płodu, jest czynnikiem ryzyka porodu przedwczesnego, poronienia i wad rozwojowych u płodu. Podczas porodu niedokrwistość może być przyczyną nieprawidłowej czynności skurczowej macicy, a po porodzie – nieprawidłowego obkurczania się macicy oraz częstszego wykonywania transfuzji preparatów krwi.

Zasadniczym elementem opieki nad ciężarną aby nie dopuścić do anemii jest profilaktyka polegająca na zaleceniu pacjentce diety bogatej w dobrze przyswajalne żelazo. Dodatkowo, zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia, stosuje się suplementację żelaza: odpowiednio 30 – 80 mg dziennie u kobiet z prawidłowymi zasobami żelaza oraz 120 – 240 mg u kobiet, u których stwierdzono zmniejszone jego zapasy.

Tekst pochodzi z serwisu Fozik.pl
Autor opracowania:
Dr Piotr Stołtny
Recenzenci:
Prof. dr hab. n. med. Anita Olejek (Konsultant Wojewódzki z Zakresu Położnictwa i Ginekologii - woj. śląskie). Dr n. med. Piotr Bodzek
Źródło tekstu:
Forum Ginekologiczne
Adres www źródła:
Tagi:

Komentarze do artykułu

Ankieta

  

Które kobiety objete są programem profilaktyki raka szyjki macicy?

Konkurs na forum
Konkurs tematyczny