Zaloguj
Reklama

Niedobór żelaza – przyczyny, objawy, leczenie

Autorzy: dr n. med. Piotr Stołtny
Tabletki
Fot. Pantherstock
Tabletki
(4)

Po przeczytaniu tego artykułu zastanów się, czy nie cierpisz na niedobór żelaza? Jeśli masz wątpliwości, poradź się lekarza.

Reklama

Spis treści:

  1. Niedobór żelaza w organizmie
  2. Poziom żelaza w organizmie
  3. Badanie stężenia żelaza we krwi
  4. Niedobór żelaza w organizmie – przyczyny
  5. Niedobór żelaza w organizmie – objawy
  6. Niedobór żelaza  anemia
  7. Przyjmowanie żelaza – skutki uboczne
  8. Anemia w ciąży i podczas karmienia piersią

Niedobór żelaza w organizmie

Żelazo zalicza się do metali śladowych pełniących kluczową rolę w wielu procesach biochemicznych w żywym organizmie. Jego całkowita zawartość w ustroju człowieka dorosłego wynosi 4-5 gramów, z czego około 70 % znajduje się w hemoglobinie krwinek czerwonych, a pozostała część magazynowana jest w wątrobie, śledzionie i szpiku kostnym. Dzienne zapotrzebowanie tego pierwiastka wynosi od 30 do 36 mg.

Średnio pokarm zawiera od 12 do 15 mg żelaza, natomiast rozpad dzienny krwinek czerwonych dostarcza od 12-25 mg żelaza i ilość ta jest ponownie zużywana lub magazynowana, zależnie od potrzeby.

Organizm traci żelazo w ilości od 0,5 do 1,5 mg dobowo ze złuszczającymi się nabłonkiem i naskórkiem, z włosami, a u kobiet z krwawieniami miesięcznymi. Ta utrata żelaza nie podlega mechanizmom kontrolnym. Znaczne ilości żelaza tracone są w okresie ciąży, w której około 1,5 mg/24h przenika do łożyska i tkanek płodu. Stopień wchłaniania żelaza pokarmowego zależny jest od nasycenia ustroju w żelazo.

Poziom żelaza w organizmie

Stężenie żelaza ulega dużym zmianom fizjologicznym, wykazując rytm dobowy (większe rano, zmniejsza się wieczorem), rytm miesięczny u kobiet (duże, zmniejszenie przed i w czasie miesiączki). Na stężenie Fe w osoczu wpływ mają hormony – zwiększające androgeny, zmniejszające estrogeny. Stężenie to jest większe u mężczyzn, u kobiet zmniejsza się w pierwszych tygodniach ciąży, natomiast zwiększa się przy stosowaniu doustnych środków antykoncepcyjnych. Zmniejszenie stężenia Fe osocza obserwuje się w niektórych chorobach przewlekłych oraz w zespole nerczycowym. Nie zmienia się natomiast w ostrych chorobach zakaźnych.

Badanie stężenia żelaza we krwi

Diagnostycznie ważne parametry gospodarki żelazowej to:

  • stężenie Fe w surowicy,
  • stopień wysycenia transferryny (białka transportującego Fe) żelazem (tzw. TIBC),
  • stężenie transferryny.
  • liczba hipochromicznych krwinek czerwonych. 

Niedobór żelaza w organizmie – przyczyny

Zaburzenia gospodarki żelazowe są najczęściej spowodowane:

  • niedostateczną podażą żelaza w pokarmie,
  • upośledzeniem wchłaniania żelaza w jelitach,
  • stratami żelaza w następstwie utraty krwi (obfite miesiączki, krwawienia z przewodu pokarmowego, itd.),
  • nadmiernym wchłanianiem żelaza przewodu pokarmowego (hemochromatoza pierwotna), podażąpozajelitową żelaza lub licznych przetoczeń krwi (np. u chorych z przewlekłą mocznicą).

W warunkach prawidłowych i przy normalnym odżywianiu nie dochodzi do tych zaburzeń związanych z brakiem żelaza. Najczęstszym schorzeniem wynikającym z niedoboru żelaza jest niedokrwistość (anemia), w której wskutek zbyt małej ilości żelaza w ustroju doszło do upośledzenia syntezy hemu i powstania erytrocytów mniejszych niż prawidłowe i zawierających mniej hemoglobiny.

Niedobór żelaza, fot. panthermedia

Do głównych przyczyn niedoboru żelaza zalicza się:

1. Utrata krwi i niedobór żelaza:

  • przez drogi rodne – obfite miesiączki, krwawienia pomenopauzalne,
  • przez przewód pokarmowy (wrzód żołądka lub dwunastnicy, żylaki przełyku, owrzodzenia przełyku wikłające chorobę refleksową, żylaki odbytu, stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, polipy odbytnicy),
  • przez nerki (rzadko),
  • przez drogi oddechowe – rozlane krwawienia pęcherzykowe,
  • urazowa,
  • wielokrotni dawcy krwi.

2. Zwiększone zapotrzebowanie na żelazo (przy niedostatecznej podaży lub upośledzonym wchłanianiu):

  • wcześniaki, noworodki, niekarmione mlekiem matki,
  • okres dojrzewania,
  • okres ciąży i laktacji.

3. Upośledzone wchłanianie z przewodu pokarmowego żelaza:

  • stan po gastrektomii,
  • enteropatia glutenowa i stan po resekcji jelita,
  • zmniejszona kwaśność soku żołądkowego,
  • dieta ubogobiałkowa, bogata w fosforany (jaja), szczawiany, fityniany i herbatę (utrudnia wchłanianie),
  • choroba Leśniowskiego i Crohna.

4. Niedobór żelaza w diecie

Niedobór żelaza w organizmie – objawy

Objawy niedokrwistości można podzielić na dwie główne grupy tzn. ogólne objawy towarzyszące wszystkim niedokrwistością oraz objawy charakterystyczne dla tego typu anemii.

1. Ogólne objawy niedokrwistości:

  • osłabienie i łatwa męczliwość,
  • upośledzenie koncentracji i uwagi,
  • ból i zawroty głowy,
  • tachykardia (w ciężkiej postaci),
  • bladość skóry i błon śluzowych.

2. Objawy niedoboru (długotrwałego) żelaza niezwiązane z niedokrwistością:

  • spaczony, wybiórczy apetyt (np. na glinę, krochmal, kredę), niekiedy wyprzedza niedokrwistość,
  • ból, pieczenie i wygładzenie powierzchni języka, suchość w ustach (rzadko),
  • suchość skóry, bolesne pęknięcia kącików ust,
  • paznokcie blade, kruche, z podłużnym prążkowaniem i rowkami,
  • włosy cienkie, łamliwe, o rozdwojonych końcach, łatwo wypadające.

 

Niedobór żelaza, fot. panthermedia

Niedobór żelaza – anemia

Wielu jednak chorych nie ma uchwytnych objawów niedoboru żelaza. Dokładne rozpoznanie anemii obejmuje wykrycie niedoboru żelaza na podstawie parametrów gospodarki żelazowej oraz ustalenie jego przyczyny.

Leczenie niedokrwistości z niedoboru żelaza obejmuje usunięcie przyczyny i uzupełnienie niedoboru żelaza w ustroju. Celem jest osiągniecie prawidłowego stężenia hemoglobiny i ferrytyny we krwi za pomocą preparatów żelaza.

W przypadkach lekkiej anemii można próbować niwelować niedobory żelaza poprzez dietę opartą na żywności bogatej w dobrze przyswajalne żelazo.

Żelazo zawarte jest jest w następujących grupach produktów:

  • białku zwierzęcym (wołowina, wątroba, nerki, żółtko jaj),
  • warzywach (soja, fasola),
  • produktach zbożowych,
  • suszonych owocach.

W przypadku gdy sama modyfikacja diety nie wystarcza lub wielkość niedokrwistości jest zbyt duża, należy wprowadzić doustne preparaty żelaza. Nie powinny być przyjmowane razem z posiłkami, gdyż fosforany, fityniany (np. kasza, orzechy, groch) i związki taniny (herbata, kakao) zawarte w pokarmach zmniejszają wchłanianie żelaza. Zaleca się jednak zażywanie preparatów żelaza łącznie z kwasem askorbinowym zakwaszającym nieco środowisko, w którym to lepiej wchłania się żelazo.

Zalecana dawka dobowa u dorosłych wynosi 150 – 200 mg żelaza elementarnego. Już po siedmiu dniach skutecznego leczenia wzrasta liczba retikulocytów a po około trzech tygodniach - stężenie hemoglobiny. Leczenie należy jednak kontynuować jeszcze przez 4 – 6 miesięcy po uzyskaniu normalizacji stężenia hemoglobiny, w celu uzupełnienia ustrojowych zasobów żelaza. Należy o tym wiedzieć i pamiętać, że podczas przyjmowania doustnych preparatów żelaza zabarwienie stolca zmienia się na bardzo ciemnobrunatne lub nawet czarne.

W przypadku nietolerancji preparatów doustnych lub dużej utraty żelaza wskutek krwawienia z przewodu pokarmowego przekraczającej możliwość wchłaniania, konieczności szybkiego zgromadzenia zapasów żelaza w ustroju, lub też u chorych z zespołem upośledzonego wchłaniania można również wprowadzić pozajelitowe preparaty żelaza, które podaje się najczęściej dożylnie, rzadko domięśniowo.

Przyjmowanie żelaza – skutki uboczne

Do rzadko występujących działań niepożądanych żelaza przyjmowanego doustnie można zaliczyć:

  • bóle brzucha,
  • nudności
  • biegunkę.

Do działań niepożądanych żelaza podawanego pozajelitowo zaliczyć należy:

  • ból i obrzęk w miejscu wkłucia,
  • ból stawów,
  • ból głowy,
  • metaliczny smak w ustach,
  • uczucie gorąca lub gorączka,
  • nudności,
  • zasłabnięcie
  • wstrząs anafilaktyczny.

Anemia w ciąży i podczas karmienia piersią

Szczególnym przypadkiem niedokrwistości z niedoboru żelaza u kobiet jest anemia w czasie ciąży i karmienia piersią. W ciąży kobiety tracą żelazo w związku z rozwojem dziecka w ilości równoważnej utracie 1200 – 1500 ml krwi. Nieleczona niedokrwistość ogranicza wzrost wewnątrzmaciczny płodu, jest czynnikiem ryzyka porodu przedwczesnego, poronienia i wad rozwojowych u płodu. Podczas porodu niedokrwistość może być przyczyną nieprawidłowej czynności skurczowej macicy, a po porodzie – nieprawidłowego obkurczania się macicy oraz częstszego wykonywania transfuzji preparatów krwi.

Zasadniczym elementem opieki nad ciężarną aby nie dopuścić do anemii jest profilaktyka polegająca na zaleceniu pacjentce diety bogatej w dobrze przyswajalne żelazo. Dodatkowo, zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia, stosuje się suplementację żelaza: odpowiednio 30 – 80 mg dziennie u kobiet z prawidłowymi zasobami żelaza oraz 120 – 240 mg u kobiet, u których stwierdzono zmniejszone jego zapasy.

Piśmiennictwo

Recenzenci:

  • Prof. dr hab. n. med. Anita Olejek (Konsultant Wojewódzki z Zakresu Położnictwa i Ginekologii - woj. śląskie). Dr n. med. Piotr Bodzek

Kategorie ICD:


Reklama
(4)
Komentarze